12 = Murat Danis
SANATI DINDEN VE BILIMDEN AYIRABILMEK
Sanat nedir, Sanatçi kimdir.
Ilkin,sanat yapilan birseydir. Ancak tüm yapmalar sanat olur mu. Demek ki,sanat; yapmakla ilgili,bir baska "boyut ", içeriyor.
Sanat yapmak için, çesitli " ortamlar " kullaniliyor. Söz gelimi, ses, renk, alfabe, v.b. ortamlari.
Evet, Siyasetçi, ya da Politikaci da olup da, Toplum denilen herseyi de, "Ortamlastirip" da, Toplum ortamini kullanarak da, " sanat " deneyenlerden de ,olabilirsiniz, pekâlâ. Eger, birileri de bunu yapmaniza egilimli, iseler.Ses, renk, alfabe v.b. ortamlari üretmeye toplumca üsenirseniz, Toplumda da zaten, bu ortamlarin tümü, zaten hep birlikte,beraber bulunmakta ise, "Ulusal " davranir ve Toplumla yapilabilinecek "Sanata", soyunursunuz. Bizim gibi, insanlarin "çirilçiplak", tutuldugu toplumlarda; "algi'lamalar" da, siddetli olur ve, algi'lamalara verilen tepkiler de, âni ve, siddetlidir. Uygar Toplumlarda ise, algilanan etkilerin, siddetleri, her insan tarafindan azaltilarak, çevreye ve özellikle de, diger insanlara verilirken, kisaca emilirken, o Toplum insanlarina, etki verip de "Tepki " yi de, hemen ve kendiliginden almaniz da, olusmayacagindan, birileri de bu "etki " leri, vermek için, çok ugrasmazlar.Oralarda. Tepki vermeyeceklerse, Etkinize de, yazik olacaktir. ( Burada, ileri Ülkelerin insanlarinin tepkisiz olduklarini söylemiyoruz, tabii ki. Oralarda, Toplumun nelerle ve nasil,"Yapi'lacagi" zaten e n basta çizildigi, için; bu sinirlar disina çikildiginda, Tepki verilir, yoksa, insanlara istediginiz etkileri verip d e, onlarin , tepki' lerini nasil, e t k i'leyeceginiz, gibi tamamen Sanat Eyleminin Alaninda, gibi, davranamazsiniz; zaten en bastan.). Böylece, Toplumlarini "yapma" isini,sanat yapmakla karistirmayan, Toplumlarini, sosyal ve Fen Bilimleri ile yapan Toplumlari, tanimladiktan sonra, sanat eyleminin, çesitli Ortamlarda , yapilmasina dogru; ilerleyebilecegiz. Yine de; bizim Toplumumuzdan v e "bizden" biraz daha devam edelim, hazir "biz, bizi en iyi bilirken". Batili Tip, Toplumlasmaya; 500 sene geriden baslayip da, onlarla boy ölçüsmeye de kalkisirsaniz, zaten siz, " bilimin " ve bilimselligin objektif yavasliginin, birebir izleyicisi ve uygulayicisi, olamayacaksiniz. O zaman da, çok hizli ve her seyi de kullanabilen, "sanat Eylemine" yöneleceksiniz. Sanat Öyle bir Eylem sekli içerir ki, Onun hareket ederken, kullanmayacagi, kullanmaktan çekinecegi, hiçbir tür "Nesne" de yoktur. Bilim v e Onun yapmakta olduklari bile, "Nesne" tanimian dahil edilebilnir v e sanat eyleminin kullanma sinirlarinin, içinde, kalirlar ;bir kere bu E y l e m,baslatilipda sürdürüldümü. Direnç olabilir.Kullanamayada'bilirsiniz; ancak, kullanabilmeye çalismis olmaniz da, Eyleminizin tümüne yerlesir ve sonuçlari, bir sekilde, belirler. Fakat, Sanat Eyleminde, kullanmayi düsünmediginiz, veya düsünmeyeceginiz "birseyleri" en basta, belirleyemezsiniz. Konu,herseyle etkilesmeye basladiginda, artik,ona söz, geçiremezsiniz. Ancak "sözünü" etkileyebilirsiniz, ki, b u da izleyici olmayi seçebilenlere yetebilecektir. Tanri, her seyi, "dümdüz" edecek ,ve yeniden yaratacak, v e siz d e bu Eylemi en azindan, Etkileyebileceksiniz. Tamam Çamurun Tamamini ve bütününü, "Tanri", karistirsin,ben d e Elim d e bir spatülle,veya bir Arse ile, çamurda bazi "Izler" olsun birakabileyim, derseniz, buna da, " e n azindan " bir sanatçilik, denilebilinir. Çünkü, birileri, izleyici olmanin iyimserligine bile, sapmayip; Çamurun Tamamini, hiçbir "Sistem" bile, tanimadan, kendi bütünlük v e "tümlük" anlayislari ile, "karmaya" kalkisirlar. Ta n r i n i n, isini,kendileri, üzerlerine alirlar, v e " T ü m ü " de,"kara'bilirler", belki de , pekâlâ. Tanri kadar, kudretli v e Güçlü; Olabilmek, tabii ki çok önemli, bir meziyettir. Ancak, " Sistem" fikrini, veya kavramini, veya Sitemi Eylemlestirmeyi, biraz, hafife alirsaniz, b i l e; Sanati "i s k a larsiniz". I n s a n i n eylemler Tarihinde; Sanat Eylemi,"Din" Eyleminden sonradir. Sanatin Alanina ulastiramadiginiz, tasiyamadiginiz Eylemleri n i z, ne kadar; T ü m ü, içerebiliyor v e bütünlügü d e ,kurbiliyor olurlarsa , olsunlar, " D i n l e r i n " Alaninda, olusur ve kalirlar. D i n Alaninda i c r a Edilen ,Eylemler; olsa olsa , diger dinlerin,bölgelerine d e , geçip oralarda da, ilerleye'bilmek olur. Tüm ile ugrasamayan kisi,Dinlerden birini seçip; onunla "rahat" kösesine çekilecektir,"ibadeti", ile de birlikte. Tüme yine d e, y a k i n dur'a bilerek. Gücünüz, biraz fazla geliyorsa, b u kez, tüm v e bütün, isleri ve Eylemlerine girebilirsiniz. K i bu Alanin,basit A d i, Ticarettir. Ticarete kalkisan, T ü m ü n yoguruldugu T e k n e y e, en azindan Elini dokunduracaktir. E l i n i z i çabuk çekemezseniz, kopup da gidebilir,yani, h e m e n iflas ettigini, söyleyenin; ticarette E l i bagislanir.Çünkü ticareti Çarklari,yani bir Makina tasir,insanlar degil. "D i n i", i n s a n l a r tasir, S a n a t i, i s e , t e k bir ; Insan v e pek Tabii ki, Tanrinin, bizzat kendi, "N e s n e s i". D i n i n Alaninda, tekrardan i n s a n ile, insandan, "türetilmis" " V u c u d u ", degil. S a n a t i n, z a t e n; belirli v e Sistemsel , b a z i " O r t a m l a r " ile, yapilmasi, onun,sistemle ilgili bir E y l e m yapilmasini, destekler. S es, s ö z gelimi. M a d d e nin, titrestirilmesinin bir sonucudur.Siz "vurursunuz" da, Vurulan Madde, de titresir.B u ,"M a d d e" "Sisteminin", kendi islemesi, ile ilgili bir olustur.Sonuçta b u "titresimler",bir sistem, olustururlar.S e s i n T a b i a t i da, Denilen bu, sistem,müzik okullarinda, O k u t u l u p, bir Bilgi Sistemine çevirilir d e; bu S e s i n Tabiatini da, degistiremez."Bilgi Sistemi" baskadir, "S e s i n Tabiati S i s t e m i", baska. N e yazik ki,Bilgi sistemleri, ile, G e r ç e k v e H a k' i k i, Sistemler Biribirilerine, epeyce bir benzemezler. Y a n i, Müzik Okuluna, Müzik Yapabilmenin; "Bilgi Sistemini" ögrenebilmek için girersin.Y o k s a , S e s i n Tabitina dokunabilmek veya, O n u , " E g e ' bilmek "için, d e g i l.K i, burada S a n a t i n, Tanimi da, biraz b e l i r d i. " T a b i a t i, E g e b i l m e k ", seklinde. S i y a s e t ç i l e r de, genelde, i n s a n Tabiatini "Ege'bildiklerinde", kisiler, Sanat yapma yetkilerini onlara devrederler. A s l i n d a, benim adima, beni d e,"tüm" ile,ilgili Eylem ve islere,k a t m a k t a sana Ehliyet veriyorum, dediginiz bu kisiler,sizinle degil d e, baska Oyuncularla O y n a m a y a ve güresmeye basladiklarinda; sizin E g e bilmeniz degil, d e S i z i n "Egriltilmeniz" v e y a da, " E g e l e n m e n i z", yani ,"törpülenmeniz" olusturulmaktadir. Takimlar alinir.Basketbol oynayacaksinizdir. I k i arkadas, ayni takimda, olup da oynayacaklarina; Ayri Takimlarda; biri birilerinin karsilarina geçerler v e O y u n sirasinda, da , biribirileri ile E n Ç o k Oynarlar. Adam Köpek gibi, yapismis arkadasina, muhtesem bir müdafaa, yapiyor.T a k i m a sordun m u, takim için yapman gereken müdafayi,;yani Savunmayi.S e n, T a k i m i savunacaksin, Y o k s a " M ü d a f a ", isini, üretiyor olman, belki d e senin Takimina yetmeyecektir. B e l k i d e, müdafaya ayiracagin mesai'ni, baska bir yerde kullanirsan,karsi Takim hücum yaparken iki kere düsünmek durumunda olacak v e savunma isinin masrafi, aza inecek.Muhtesem, dirençler; Muhtesem Hucumlari da, çagirir v e, sonunda, " A z a n " arkadasini, d a, kimse, durduramaz. B ö y l e A z d i r m a, isini, tabii ki, sizi en iyi taniyan "arka'dasinizla" birlikte,planlayip,Eylemlestireceksiniz.H e m d e , I k i Takima da, birlikte, "s i z a r a k". H a l b u k i, T a k i m l a r; Sistemlerin birbirileri ile "t e m a' s" edebilmeleri, i ç i n, Matematik Oyun Teorileri ile kavramsallastirilmislardir. S i s t e m l e r i görünür v e elle tutulur hale getirip, de ondan sonra da, O n l a r a, " M u t l a k i y e t ç i l i g i" s i z d m a k t a,kendi," A s k y u v a n i z i" s i s t e m l e r i n I ç l e r i n e yerlestirmeye, olanak verirseniz,bu da bir Oyundur, ancak;Oyun içinde oynanan " b a s k a" bir, O y u n. "M u t l a k i y e t ç i l i k," bir yerde, "S i s t e m" fikrinden uzaklasabilmenin, Yöntemidir. S i s t e m lerin, bir Arada yan yana ve iç içe, yasayabilmesi, herseyi d e S i s t e m l e r i n tasiyabilmesini, getirecektir. S a n a t da bu arada; I n s a n i, Toplumu,V e belki d e K a i n a t l a r i bile, tasiyabilecek veya zaten; T a s i m a k t a olan bir içerikledir. M u t l a k i y e t ise, Içiçe Sistemlerin,olusturdugu bilesik ,"I s l e t i m i", O r t a m d a n temizler, ve T ü m e Oturtulan,ve sadece Var olan Nesneler
v e V a r l i k l a r c a, tasinilan, T e k bir, S i s t e m i önerir, v e V a r E d e r. A s i k l a r i, düsünün,; bikmislardir, Sistem Içi sistemlerin, kendilerini, beyinlerini, vucutlarini,Akil ve Dimaglarini,ve V a r l i k l a r i n i bile, isgal, Etmesinden. T ü m Sistem iç içeliklerinin, yerine "t a m a m e n" ve " bütünüyle" I ç Içe' lesebilecekleri," bir " " i n s a n i ", yani, kendileri ile, zaten "ayni" olan seyi, getirir, koyar ve yerlestirirler. Ancak A s i k olmak da,Sistem Içiçelesmelerini insanin disina çikARTa'bilmek E y l e m i n i, içermez. "Y a n i s a n a t i ; Içermez." Insanin içine çöreklenen, bilesiklesmis S i s t e m Y i l a n i n i,n yerine ; b u k e z içinize, I n s a n i, bir " Y i l a n " olarak, yerlestirirsiniz. Insanin içine i n s a n yerlestirince, O Yilan mi olur, demeyin.Biri, biliyoruz ki, "Insan insanin K u r d u'dur", demis. B u söz,biribirini kendi içlerindeki,sistem yilanlari ile "o y a n"lar için söylenmis. A n c a k bunun, A s i k l a r durumuna uyarlanmisi, da "Asiklar biribirilerini luzumsuz büyütenlerdir" olabilir. Luzumsuz büyütülmelerin K i r a l l i k Tacini d a , Toplamda; M u t l a k i y e t , giyinecektir. Sadece büyütülmüs insan M u t l a g i n i n,herseyi tasiyabilecegi.e v e t Mutlakiyet d e bir sistem,sayilabilir, ancak,o n a S i s t e m l e r i kullanma ve b e l i r l eme hakki verilemez." A s i k l a r " v e A s k, yetebilmeli her s e y e.e n azindan bir Çözüm, olusturabilmeli. S a n a t t a d a, "F o r m", sanatin içine sanat, yerlestirebilmekle, ilgili, "M u t l a k i y e t" bulunduran, bir "Ç ö z ü m d ü r"."Biçim'e", sistem demek biraz zor. S i s t e m l e r i n, E t i K e m i g i olmayan, S i s t e m i. Mutlakiyetlere, itiraz; gerçek A s k i,"B i ç i m i" içermedikleri halde,sistemlere ve onlarin takim halindeki temaslarina, s i z a b i l m e y e, yönelmelerinden oluyor.H a k i k i, "b'içim", Sistemler gibi olmayi, sistemlerin içlerinde yer tutabilmeyi,sistemleri etkileyebilmeyi veya,yönlendirebilmeyi, e d i n e bilmeyi,denemez de, istemez de. T a m Tersine, " O " S i s t e m l e r d e n,önce ve sistemlerle es zamanli da,d e g i l, sistemlerin sonrasindadir. Ya d a gelin suna; " hem en önce, olan;" H e m de, E n ilerilerin de " Ö t e s i n d e ",olacak olan" ya da, "b u l u n a n " dir, diyelim. Y a n i S a n a t e y l e m i de, S i s t e m l e r i n Etkilesimlerinin, Sistemlestirilmesi,nin devindirilerek, " Ö t e ' l e r e" kadar, var dirilabilinip, u z a n dirilabilinmesi; v e y a "S i s t e m I ç I ç e l e s m e l e r i n i n", iyice s a d e l e s t i r i l ip,de Tüm Sistemlerin, " ö n c e' lerine " yani zamanin henüz y e n i oldugu, "o r t a m 'lara" gidebilmeye v e Oralarda da olabilmeye, veya zamanin ö y l e s i n i d e yasayabilmeye gidebilmeyi,ü r e t e b i l e n E y l e m türü, olarak, i k i farkli , y ö n e dogru tasarlanilabilen Eylem türü, olur. Z a m a n i n Y e n i oldugu ortamlar, i s t e, b u g ü n,S a n a t Yapmanin, t e m e l, ortamlaridir.S e s , R e n k, Alfabe,v.b. A l f a b e d e , bir S i m g e l e r S i s t e m i, olarak, bir O r t a m, örnegidir. A y r i c a "S i m g e y i",de "yapilmis bir hareketin, isaretlenmesi" olarak alirsak; "Y A Z I" yazan birisi, d e "eskinin bir D a n s i' ile, gelecekte veya gelecekle, D a n s Etmeye çalisan birisi " olarak isimlendirilebilir, ve, D o g a ç l a m a yazma cesareti ile, s i m g e l e r i n içlerine bile, z a m a n üflenilebilinir v e,onlar da h e m Y e n i zamanlarin ilk hareketlenmelerinin kendiligindenligine v e hem de ; "Ö t e " M e k ^a n larin,M u t l a k haraketsizligin e " es â n ' l i "ligin, "I z' lerini" birakirlar. Yani, Sanat, Hem en yeni zamanlara ve, tabiatlarin en y e n i, oldugu nesnellige d o g r u, bir " e g r i lebilme ",iken, hem d e,"es anli" olarak, Ö t e l e r e d e, ilerleyebilmis d e olmakla ilgili bir E y l e m türüdür. Maddede bir etki, olusturabilince,Evren bunu, dengeleyebilmek için, I k i u c a, yani y e n i olanla, Ö t e l e r d e ,olabilene, dogru, tabii olarak ,genisler. S a n a t i asil, betimleyen, i s e, bu genlesmenin, "E s anli", ya da, " Es zamanli " olabilmesidir. Önce Klasik,Modern,Disavurumcu,Izlenimci,Soyut v.b. sanatlari, yapabilelim d e, sonra da Çagdas sanatlari, yapariz.,diye bir çaba, olsa olsa, Bilimsel, T a r i h s el,falan, bir çaba, olur. Sanat E s e r i, En Ötelerin Mutlakligi ile olanlarla, yeniligin d e en i l k' lerini, birlikte içerebilen bir, istir. S a d e c e Ö t e l e r d e ; Olabilenlerin anlamsizligin, somut olamayacak sayiklamalari, olmadiklarina nasil güveneyim.K i l i s e, yada birileri, "o l u r" verseler bile, aracilarla S a n a t,isi " I s " olmaz. O l u s' u n, Ö n c e s i v e sonrasi,; Öteleri yan yana ve birinden digerine, s u ya da b u yöntemle, ulasilabilir, olacak. Yöntemlerle oynayabilirsin, v e bunlar evet S a n a t A k i m l a r i, olarak Adlandirilabilinir, ancak; yine d e ," Y ö n t e m " olacaklar, "i n s a n i n kendisi ,ya da ; Baska insanlar",olmayacaklar. Sanata, da inanabilirsiniz. Ya da; Sanat E s e r i, eger siz, ona kendinizi verirseniz; tümleniyorsa; yine d e , D i n i n Alaninda kalir ve, D i n s e l bir O b j e, olur. Y a n i, Sanat Severlere d e ihtiyaci yok, S a n a t Eserinin.Sanatçinin Sanati sevmeye, ihtiyaci, olabilir, o n u önce'ye. v e Öte'ye; birlikte vardirabilmeye. Y a z i Uzadi.b e n d e Y a z i' ile, K e z a. B u n u , O k u m a y a kalkisacak herkes d e, keza. B u , U ç l a r d a n çekerek, sündüremezseniz, kendiligindenligi, v e dokunumsuzlugumn M e k a n lari, olan S a n a t E s e r i, içi, M e k a n l a r i da, olusturamazsiniz. D o k u n u l a m a z olabilmeyi istediginizde, Sanat E s e r i içi, Mekanlara, yönelirsiniz. Disarida olan,her, sey ise; Dokunulabilirdir. S i y a s i l e r i m i z e, dokunulamiyorsa, ne Hukuk ve ne de, terör ile bile, bu d a Onlarin arkit, birer sanat Eseri, olduklarini,bize söyler. B e n böyle, kisilerin; K u t l u ve Kutsal olduklarina, inanma egilimindeyim.Onlara illa; Dokunulabilmesine,degil. K u t s a l Kisiler d e ; B i l g e insanlardan bile, çok tatli, v e sevecendirler. Mutlakiyetçiler, ö t e l e r e ve T ü m Mekanlara, iyice yerlestiklerinde; " Ö t e n i n " M u t l a k Mekanlarinin da bir Dokunulmazlik, özgürlük sunacaklari,söylenilir. A n c a k U n t u l m a malidir ki, Onlar b u M e k a n i ya, Ö t e A l e m l e r d e, ya da, tüm insanlardan alinan, Mekanlarin birilerine verilebilmesi i l e s ö z verirler. E v e t, V a r l i g i n i z, yaratilisin tüm, asamalarina parçalanmadan, b u M e k a n l a r d a, sizin M a l i n i z Yapilamazlar. V a r l i g i n i z, birakin Ulusalliginiz içinde t ü m, dursun da, S a n a t ile,v a r o l u s u n E v r e lerinde, bu M u t l a k Mekanlara da, girebilin. B u n u n için,gözünüzü,yada kulaginizi, biraz kimildatmak yetebilecekse. Uzayli tüm V a r O l u s l a r ve Yaratiklari da; S a n a t m u t l a k M e k a n içinde, tutabilerek, sizin bulundugunuz yere, ulastirabilsin. S i z ister m u t l a k olabilen Mekani, kullanin, ister d e, bu Mutlak mekanla kusatilmis, Varlik Bilimle donatilmis, Var Olumlar ve ya Yaratiklarla, sevisebilin. S a n a t i n ayricaligi, olur b u. m e k a n l a iç içelesmemis,bir V a r O l u s v e onun,çesitli a s a m a l a r i, "V a r l i k" Resimleri, Bilimle, isletilebilen.B i l m e k l e, v e bilebilmekle, d e.
15.12.2001 ANKARA